Ο Ιντιάνα Τζόουνς των έργων τέχνης

Ο δαιμόνιος Ολλανδός επιθεωρητής που δεν διστάζει να έρθει αντιμέτωπος με συμμορίες και την ιταλική μαφία γράφει Ιστορία ανακαλύπτοντας χαμένους ή κλεμμένους θησαυρούς: από τα μπρούντζινα άλογα του Χίτλερ και τα βυζαντινά ψηφιδωτά της Κύπρου μέχρι τo κλεμμένο «Πορτρέτο της Ντόρα Μάαρ» του Πικάσο .

Εβαλε ένα ουίσκι, κρέμασε το «Πορτρέτο της Ντόρα Μάαρ» στον τοίχο και για ένα ολόκληρο βράδυ απόλαυσε το έργο που λάτρευε ο Πάμπλο Πικάσο μέσα στο διαμέρισμά του, που για λίγες ώρες έγινε «το ακριβότερο του Αμστερνταμ»! Το τηλεφώνημα που είχε προηγηθεί κατέληξε σε ένα ραντεβού στο σπίτι του Aρθουρ Μπραντ ύστερα από δύσκολες διαπραγματεύσεις: ο Ολλανδός επιθεωρητής είχε ξυπνήσει από τα ξημερώματα κιόλας, είχε βάλει το καλό του φουλάρι, είχε πάρει το υγιεινό πρωινό του και περίμενε το χτύπημα στην πόρτα. Συνεπείς στο ραντεβού, οι κλεπταποδόχοι εμφανίστηκαν με ένα τεράστιο πακέτο τυλιγμένο σε μαύρες σακούλες σκουπιδιών και φορώντας γάντια.

Ξετυλίγοντας το περιεχόμενο ο Μπραντ είδε να εμφανίζεται μπροστά στα μάτια του ο αξίας 25 εκατ. δολαρίων πίνακας του Πικάσο «Πορτρέτο της Ντόρα Μάαρ», γνωστός στους ιστορικούς της τέχνης και ως «Το γυναικείο μπούστο», που είχε εξαφανιστεί μυστηριωδώς από τη θαλαμηγό «Coral Island» του Σαουδάραβα σεΐχη Αμπντούλ Μόσεν Αμντουλμαλίκ το 1999, ενόσω αυτή ήταν αγκυροβολημένη στο θέρετρο Αντίμπ της Γαλλικής Ριβιέρας. Κανείς μέχρι τότε δεν μπόρεσε να εντοπίσει τα ίχνη του πίνακα, τον οποίο ο Πικάσο όσο ζούσε δεν θέλησε να πουλήσει, καθώς απεικόνιζε μία από τις αγαπημένες του ερωμένες- μέχρι που πριν από τέσσερα χρόνια ανέλαβε την αναζήτησή του ο Μπραντ.

ind02
Το πολύτιμο ψηφιδωτό της Κύπρου, σπάνιο δείγμα πρωτοβυζαντινής τέχνης του 6ου αιώνα: είχε κλαπεί από ναό στα Κατεχόμενα κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής του 1974. Μέσα σε λίγους μήνες, ο Μπραντ εντόπισε τους Βρετανούς που το είχαν και τον Νοέμβριο του 2018 το παρέδωσε ο ίδιος στην κυπριακή πρεσβεία της Χάγης

Ο «Ολλανδός Ιντιάνα Τζόουνς» των διάσημων έργων τέχνης, όπως χαρακτηριστικά τον αποκαλούν, δεν μπορούσε να πιστέψει στα μάτια του καθώς θα εντόπιζε, ως ειδικός, τα σημάδια γνησιότητας του πίνακα. Οι κλεπταποδόχοι του είχαν ισχυριστεί πως ο πίνακας ανήκε σε κάποιον συγγενή τους που είχε άνοια και ο Μπραντ τους ζήτησε να τον επιστρέψουν με αντάλλαγμα την απαλλαγή από τις κατηγορίες. Ωστόσο, για να πιστοποιήσει ότι πρόκειται πράγματι για το αυθεντικό έργο τέχνης θα περίμενε τον ειδικό στους πίνακες του Πικάσο από την Pace Gallery να έρθει στο Αμστερνταμ από τη Νέα Υόρκη. Eως ότου, όμως, γίνει η πιστοποίηση ο Μπραντ μπόρεσε να τον απολαύσει για ένα ολόκληρο βράδυ μετατρέποντας έστω προσωρινά, όπως ο ίδιος θα δήλωνε, το διαμέρισμά του -λόγω της αξίας του πίνακα- «στο ακριβότερο στο Αμστερνταμ»: έβαλε ένα από τα καλά ουίσκι, τον κρέμασε στον τοίχο και έμεινε ξάγρυπνος να τον χαζεύει μη μπορώντας να πιστέψει την τύχη που τον έφερε, μαζί με τους κλεπταποδόχους, στα χέρια του. Την επόμενη μέρα θα τον παρέδιδε με ασφάλεια στα χέρια του Ντικ Ελις, του περίφημου ιδρυτή του Τμήματος Δίωξης Χαμένων Εργων Τέχνης της Σκότλαντ Γιαρντ και σήμερα συνταξιοδοτημένου και εργαζόμενου για μια μεγάλη ασφαλιστική εταιρεία.

Αυτός ο πίνακας, που κοσμούσε το σπίτι του Πικάσο μέχρι τον θάνατό του και τελικά πουλήθηκε στον Σαουδάραβα σεΐχη, είχε θεωρηθεί χαμένος για πάντα. Χάρη, όμως, στον Μπραντ, ο οποίος έκανε τα αδύνατα δυνατά, όπως συνέβη με την ανακάλυψη χαμένων έργων τέχνης από το Isabella Stewart Gardner Museum τη δεκαετία του ’90, αλλά και άλλα σπουδαία έργα τέχνης, ο πίνακας βρέθηκε ξανά μετά από μια 20ετία. Ο ίδιος ο Μπραντ, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην αναζήτηση μοντέρνων έργων τέχνης, αφού δεν αγνοεί και την περίπτωση των κλεμμένων αρχαιοελληνικών ή βυζαντινών θησαυρών από την Ελλάδα ή την Κύπρο. Το όνομά του, άλλωστε, είναι στενά συνδεδεμένο με σημαντικούς θησαυρούς που βρέθηκαν και επιστράφηκαν στην Κύπρο.

ind03
Βλέποντας ντοκιμαντέρ για τον Χίτλερ, παρατήρησε πως τα άλογα υπήρχαν και μετά τους βομβαρδισμούς, άρα δεν είχαν καταστραφεί και ήταν κάπου κρυμμένα! Ψάχνοντας τα καταφύγια των ναζί αξιωματικών τα εντόπισε στο υπόγειο παραθεριστικής κατοικίας

Πώς βρήκε τα βυζαντινά της Κύπρου

Την τελευταία φορά που το όνομα του Μπραντ θα συνδεόταν με το ελληνικό και κυπριακό υπουργείο Πολιτισμού ήταν όταν θα ταξίδευε σε Βρετανία, Κύπρο και Ελλάδα αναζητώντας ένα χαμένο ψηφιδωτό από ναό στα Κατεχόμενα κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής στο νησί. Για την ακρίβεια, το μωσαϊκό του Αγίου Μάρκου είχε αποτοιχιστεί από τον Ναό της Παναγίας της Κανακαριάς που βρίσκεται στο χωριό Λυθράγκωμη της Καρπασίας το 1974 και έκτοτε αγνοούνταν η τύχη του. Εργο του 6ου μ.Χ. αιώνα, θεωρείται ένα από τα σπανιότερα δείγματα πρωτοβυζαντινής τέχνης. Μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο ο Μπραντ θα εντόπιζε τους Βρετανούς οι οποίοι είχαν το ψηφιδωτό, δηλώνοντας άγνοια για την προέλευσή του και θα το επέστρεφε στις Αρχές. Συγκεκριμένα τον Νοέμβριο του 2018 το παρέδωσε ο ίδιος στην κυπριακή πρεσβεία της Χάγης, σε μία από τις σπουδαιότερες ανακαλύψεις χαμένων θησαυρών στην Ιστορία της Κύπρου.

Ο Μπραντ ήταν έτσι κι αλλιώς μαθημένος στα δύσκολα, με το πεδίο της έρευνάς του να μην περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο ή καθορισμένο γεωγραφικό τόπο. Η ζωή του θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για χολιγουντιανή ταινία: ο ίδιος δεν δίστασε σε κάποια από τις συνεντεύξεις του, να παρομοιάσει τα όσα ζει με σενάριο ταινίας του Τζέιμς Μποντ. Αυτόν, άλλωστε, παραδέχεται ότι έχουν αντιγράψει οι κλέφτες έργων τέχνης, καθώς χρησιμοποιούν τα έργα για ξέπλυμα διάφορων παράνομων δραστηριοτήτων ή ως αντάλλαγμα για λαθρεμπόριο όπλων ή ναρκωτικά: «Ολοι αυτοί κλέβουν έργα τέχνης επειδή έχουν δει το “Dr No” του Τζέιμς Μποντ και πιστεύουν ότι είναι πλούσιοι συλλέκτες που μπορούν να αγοράζουν οποιαδήποτε παράνομα έργα τέχνης βρουν. Στις περισσότερες περιπτώσεις πίσω από τις κλοπές κρύβονται οργανισμοί που καταφεύγουν στα έργα τέχνης ως ύστατη λύση για διαφορετικούς λόγους, όπως για να απειλήσουν ή για να κλείσουν άλλα deals. Αντιπροσωπευτικό είναι το παράδειγμα της ιταλικής μαφίας που λειτουργεί ακριβώς με αυτόν τον τρόπο και είναι γνωστή ως μία από τους πιο γνωστούς συμμετέχοντας στο παγκόσμιο λαθρεμπόριο έργων τέχνης».

ind04

Τα μπρούντζινα άλογα του Χίτλερ

Σίγουρα πάντως για να φτάσει κανείς στον εντοπισμό ενός διάσημου πίνακα πρέπει να διαθέτει φαντασία που ξεπερνά και τα σενάρια – όπως αναμφίβολα έχει ο Αρθουρ Μπραντ, ο οποίος λειτουργεί ανεξάρτητα ως μοναχικός Ιντιάνα Τζόουνς. Μία από τις σπουδαιότερες επιτυχίες του είναι ο εντοπισμός των περίφημων μπρούντζινων αλόγων του Χίτλερ που κοσμούσαν την είσοδο της γερμανικής καγκελαρίας την εποχή της παντοκρατορίας των ναζί. Ο Μπραντ βλέποντας άπειρα ντοκιμαντέρ για την περίοδο της καταστροφής των έργων τέχνης ως «παρακμιακών», είχε παρατηρήσει πως τα μπρούντζινα άλογα βρίσκονταν ακριβώς κάτω από το μπαλκόνι του γραφείου του Φίρερ ακόμα και λίγο πριν από την αυτοκτονία του – αλλά και μετά την πτώση του Βερολίνου. Αυτό σήμαινε ότι δεν ευσταθούσε η θεωρία πως τα αγάλματα καταστράφηκαν στη διάρκεια των βομβαρδισμών κι έτσι άρχισε να ψάχνει όλα τα πιθανά μέρη – κυρίως τα καταφύγια των ανώτατων αξιωματικών των ναζί, οι οποίοι είχαν φροντίσει να κρύψουν διάφορους θησαυρούς για να αποκομίσουν προσωπικά κέρδη παρακούοντας τις εντολές του Χίτλερ. Εξού και ότι εκτός από τα άλογα του Αδόλφου ο Μπραντ εντόπισε σε μία από τις γνωστές λουτροπόλεις της Γερμανίας δύο διάσημα έργα του Γκούσταφ Κλιμτ που θεωρούνταν ή κατεστραμμένα από τον Χίτλερ ως «παρακμιακά».

Αλλά είναι άπειρες οι περιπτώσεις των επιτευγμάτων -κυριολεκτικά! – του Μπραντ, ο οποίος λειτουργεί ταυτόχρονα ως αστυνομικός επιθεωρητής, ειδικός στα έργα τέχνης, ηθοποιός, μεσάζων και ειδικός ερευνητής. Εχει τύχει σε πολλές περιπτώσεις να προσποιηθεί με επιτυχία τον πλούσιο αγοραστή, όπως τον κάτοχο πετρελαϊκών πηγών από το Ντάλας όταν χρειάστηκε να έρθει σε επαφή με την οικογένεια-απόγονο γνωστών αξιωματικών των ναζί για να ανακτήσει τα χαμένα άλογα του Χίτλερ. Οπως έλεγε ο ίδιος σε πρόσφατη συνέντευξή του στην «Daily Mail», «ύστερα από την έρευνα ακολουθεί κάποιο τηλεφώνημα, όπου δηλώνω πως ενδιαφέρομαι να αγοράσω έναν κλεμμένο Πικάσο, Βαν Γκογκ ή Ντε Λεμπίτσκα» (σ.σ.: πίνακες που έχει ήδη εντοπίσει με επιτυχία). «Στην αρχή δεν ανταποκρίνονται, μου λένε ότι δεν έχουν ιδέα για τι μιλάω και μου κλείνουν το τηλέφωνο. Στη συνέχεια όμως ξανατηλεφωνούν -σχεδόν πάντα- και μου δίνουν την πληροφορία ή μου λένε ότι ξέρουν που είναι ο πίνακας αλλά ότι δεν έχουν ιδέα για την κλοπή. Απαντες, χωρίς καμία εξαίρεση, ισχυρίζονται ότι αγνοούν την πηγή προέλευσης ή ότι ο πίνακας είναι κλεμμένος».

Πώς τους παγιδεύει

Μετά ακριβώς από τον εντοπισμό των αλόγων του Χίτλερ ο Μπραντ ανέλαβε την υπόθεση των κλεμμένων πινάκων από το Μουσείο Scheringa στην Ολλανδία το 2009. Υστερα από αναζήτηση κατάφερε να εντοπίσει δύο διάσημους πίνακες του Σαλβαδόρ Νταλί και της Ταμάρα ντε Λεμπίτσκα, οι οποίοι είχαν αλλάξει από τότε δέκα χέρια για να καταλήξουν στους τελευταίους ιδιοκτήτες, οι οποίοι θα τους παρέδιδαν τυλιγμένους σε κακής ποιότητας κουβέρτες για να μην τραβήξουν τις υποψίες. Σαν σκηνή από ταινία, ίσως και βιντεοκλίπ -αφού ο διάσημος πίνακας της Λέμπλικα «La Musicienne» έχει πρωταγωνιστήσει σε βιντεοκλίπ της Μαντόνα- ο Μπραντ θα κρατούσε στα χέρια του μερικά έργα τέχνης που έχουν χαραχτεί με χρυσά γράμματα στην Ιστορία -όπως του Ρέμπραντ, του Μανέ, του Ντεγκά που εκλάπησαν από το Scheringa. Το μουσείο είχε αρχικά αρνηθεί να του δώσει την εντολή, θεωρώντας την αμοιβή του υπέρογκη, αλλά τελικά επείσθη και το 2017, μετά δηλαδή την υπόθεση με τα περίφημα άλογα, επανήλθε προσφέροντάς του τα διπλάσια, δηλαδή 10 αντί για 5 εκατ. ευρώ!
Αλλά όπως έχει ήδη δηλώσει ο ίδιος, «το θέμα δεν είναι η αμοιβή αλλά η περιπέτεια. Και δεν υπάρχει κάτι σπουδαιότερο από την ηθική ικανοποίηση του να βρίσκονται αυτοί οι πολύτιμοι θησαυροί». Στην περίπτωση μάλιστα των θησαυρών του μουσείου στην Ολλανδία, που κατάφερε να εντοπίσει ένα σημαντικό τους μέρος, η ληστεία ήταν ένοπλη, κάτι που ενείχε ακόμα μεγαλύτερο κίνδυνο για τον ίδιο τον Μπραντ και τη ζωή του. Ο τελευταίος πίνακας που κατάφερε να εντοπίσει και να επιστρέψει στο μουσείο ήταν του Νταλί και έπεται συνέχεια.

Οπως εξηγούσε σε συνέντευξή του, στην περίπτωση των δύο συμμοριών που είχαν εμπλακεί στην υπόθεση τα έργα αυτά είχαν λειτουργήσει ως αμοιβή για την αγορά ναρκωτικών επειδή έλειπαν τα μετρητά. «Η συγκεκριμένη συμμορία είχε χρέη και προτίμησε να πληρώσει με αυτό τον τρόπο. Συνηθίζεται σε αυτές τις περιπτώσεις», σημείωσε.
Οταν ο Μπραντ δεν εργάζεται ως λαγωνικό, δίνει συμβουλές για πιστοποιήσεις έργων τέχνης και την αυθεντικότητά του όντας ένας από τους σπεσιαλίστες στον χώρο. Γι’ αυτό και ενώ όλα τα media είναι αυτή τη στιγμή στραμμένα πάνω του, εκείνος προτιμά να επισκέπτεται τις αγαπημένες του γκαλερί σε όλο τον κόσμο αντλώντας πληροφορίες και ζώντας το επόμενο σενάριο που θα είναι βγαλμένο από την πιο γοητευτική πραγματικότητα.